Systemy sygnalizacji pożaru z punktu widzenia ochrony odgromowej wróć do kategorii

dr inż. Tomasz Maksimowicz, RST sp. z o.o.

Wstęp

Bezpośrednie wyładowania atmosferyczne są jedną z przyczyn pożarów występujących zarówno w środowisku naturalnym, jak i infrastrukturze stworzonej przez człowieka. Chociaż pożary powodowane przez pioruny to tylko ułamek wszystkich pożarów występujących w Polsce, to nie oznacza, że zjawisko to należy lekceważyć. Urządzenie piorunochronne ma na celu ochronę obiektu i redukcję ryzyka wystąpienia szkód powodowanych przez pioruny. Niestety ze względu na nieprzewidywalność zjawisk atmosferycznych nigdy całkowicie takiego ryzyka nie da się wyeliminować. Automatyczne systemy sygnalizacji pożaru pozwalają na ograniczenie skutków pożaru, ale trzeba mieć świadomość, że tak jak wszystkie urządzenia elektroniczne, także są podatne na uszkodzenia w wyniku oddziaływania przepięć towarzyszących wyładowaniom atmosferycznym.

Statystyka pożarów na skutek uderzeń pioruna

W Polsce z różnych przyczyn Państwowa Straż Pożarna odnotowuje co roku średnio ponad 100 000 pożarów. Dotyczy to zarówno wszelkiego rodzaju budynków oraz obiektów infrastruktury technicznej, jak i pożarów lasów, łąk i upraw. Do przyczyn pożarów zalicza się między innymi:

• nieostrożność w posługiwaniu się ogniem,
• wady lub nieprawidłowa eksploatacja urządzeń,
• wady lub nieprawidłowa eksploatacja instalacji elektrycznych,
• podpalenia,
• samozapalenia,
• wyładowania atmosferyczne.

W tablicy 1. przedstawiono dane statystyczne PSP dotyczące liczby zarejestrowanych pożarów ogółem oraz interwencji związanych ze skutkami oddziaływania wyładowań atmosferycznych w latach 2020-2025. Dane bazują na ogólnodostępnych zestawieniach interwencji PSP publikowanych przez Komendę Główną PSP na stronach rządowych www.gov.pl [1]. Pożary powodowane przez wyładowania atmosferyczne to zaledwie średnio 0,3% wszystkich interwencji straży pożarnej, przy czym pożary budynków stanowią 0,2 %. Z drugiej strony można jednak powiedzieć, że statystycznie pioruny codziennie powodują jeden pożar, a co drugi dzień dotyczy to interwencji PSP dotyczących pożarów budynków.

W Polsce średnio przypada T_D = 25 dni burzowych w ciągu roku [2, 3]. Wartość ta jest zmienna w zależności od położenia geograficznego od około 18 dni na północy w rejonach przybrzeżnych, do powyżej 30 dni w obszarach Polski południowo wschodniej. Zgodnie z normą dotyczącą zarządzania ryzykiem piorunowym [4] w strefach umiarkowanych można oszacować gęstość wyładowań doziemnych jako N_G ≈ 0,1 T_D. A zatem średnio w roku w Polsce przypada 2,5 wyładowania doziemnego na powierzchnię kilometra kwadratowego. Oznacza to, że w ciągu roku na obszarze kraju o powierzchni ponad 300 tysięcy km² występuje kilkaset tysięcy wyładowań odziemnych – a zatem tylko nieznaczna część z nich powoduje w rezultacie pożary.

Tablica 1. Statystyka pożarów ogółem oraz interwencji PSP w związku z oddziaływaniem wyładowań atmosferycznych

Urządzenie piorunochronne jako środek ochrony ppoż.

Przyczyną pożarów wywoływanych przez wyładowania doziemne jest między innymi wysoka temperatura kanału pioruna i energia rozładowania w punkcie uderzenia. Przepływ prądu pioruna, choć trwający typowo poniżej 1 sekundy może powodować nagrzewanie się materiałów do niedopuszczalnych temperatur powodując zapłon materiałów łatwopalnych lub eksplozję mieszanin wybuchowych. Nawet w przypadku zainstalowania urządzenia piorunochronnego (LPS ang. lightning proction system) istnieje ryzyko pożaru jeżeli nie zostaną zachowanie bezpieczne odległości (odstępy separujące) między przewodami LPS a instalacjami w obiekcie, co może prowadzić do niebezpiecznego iskrzenia. Nie każde uderzenie pioruna powoduje pożar – w wielu przypadkach skutki mogą się ograniczać do uszkodzenia fizycznego i/lub awarii urządzeń elektrycznych i elektronicznych.

Środkiem ochrony, zapobiegającym uszkodzeniu fizycznemu obiektu, w tym pożarowi jest urządzenie piorunochronne (LPS ang. lightning protection system), które składa się z układu zwodów, przewodów odprowadzających i uziomów. Przewody LPS mają na celu przechwycenie wyładowania, i bezpieczne odprowadzenie i rozproszenie prądu pioruna w ziemi. O tym czy budynek powinien być wyposażony w urządzenie piorunochronne decyduje algorytm oceny ryzyka wg normy PN-EN 62305-2 [4]. Jest to uzależnione między innymi od lokalnej gęstości wyładowań doziemnych (położenia geograficznego), wymiarów fizycznych obiektu, jego otoczenia, przeznaczenia, czasu obecności ludzi oraz od ryzyka pożaru i przewidzianych środków ochrony ppoż. Ochrona odgromowa jest potrzebna, gdy ryzyko R przekracza określoną wartość tolerowaną R_T. Wartość ryzyka R oblicza się jako sumę komponentów, które stanowią iloczyn współczynników uwzględniających m.in. właściwości obiektu oraz zastosowane środki ochrony. Współczynniki te przyjmują zazwyczaj wartości ≤ 1 – im mniejsza wartość współczynnika tym mniejsze ryzyko.

Z punktu widzenia ochrony odgromowej bardzo duże znaczenie ma ryzyko pożaru, które definiuje współczynnik r_f uzależniony od wartości obciążenia ogniowego. Norma [4] określa 3 stopnie ryzyka pożaru: małe, zwykłe oraz duże, które odpowiadają przedziałom obciążenia ogniowego wyznaczonych poziomami wartości 400 MJ/m² i 800 MJ/m² (Tablica 2). Przykładowo, w Polsce dla budynków mieszkalnych o małym ryzyku pożaru ochrona przed bezpośrednim uderzeniem pioruna w praktyce nie jest wymagana, dla obiektów o zwykłym ryzyko uzależniona jest m.in. od ich położenia, a dla obiektów z dużym ryzykiem pożaru jest konieczna w większości przypadków. Typowe wartości obciążenia ogniowego podaje norma PN-EN 1991-1-2 Eurokod 1 [5]. W tablicy 3 porównano zestawienie obciążenia ogniowego i ryzyka pożaru według normy odgromowej [4] i Eurokod 1 [5].

Tablica 2. Zróżnicowanie ryzyka pożarowego w zależności od obciążenia ogniowego obiektu w ocenie ryzyka według norm odgromowych

Tablica 3. Typowe wartości obciążenia ogniowego wg PN-EN 1991-1-2:2024 Eurokod 1 (Tablica E.5)

Systemy SSP a ochrona odgromowa

Na decyzję o potrzebie stosowania ochrony odgromowej mają wpływ także środki ochrony, do których zalicza się elementy ochrony przeciwpożarowej. W tablicy 4. przedstawiono wartości współczynnika r_p uwzględniającego obecność środków ochrony ppoż. Już nawet gaśnice ręczne czy bezpieczne drogi ewakuacji mogą być uznane za środek ograniczający skutki pożaru. Należy zwrócić uwagę na adnotację dotyczącą automatycznych systemów ppoż. według której automatyczne instalacje alarmowe zmniejszają ryzyko „tylko wtedy, gdy są chronione przed przepięciami”.

Prąd pioruna może doprowadzić do pożaru, ale przepływ prądu powoduje także promieniowane pola elektromagnetycznego (LEMP ang. lightning electromagnetic pulse). Pole to przenikając przez wszelkiego rodzaju pętle tworzone przez różnego rodzaju okablowanie powoduje indukowanie się w nim przepięć, które mogą powodować zakłócenie pracy lub nawet uszkodzenie urządzeń elektronicznych. Wartości przepięć zależą głównie od dwóch czynników: odległości względem kanału wyładowania oraz rozmiarów pętli – a zatem od długości tras kablowych. Z tego względu przepięcia są szczególnie groźne w rozległych instalacjach. Nie można wykluczyć sytuacji, w której piorun uderza w budynek powodując pożar i jednocześnie na skutek pola LEMP powoduje awarie urządzeń SSP. Dlatego właśnie z punktu widzenia ochrony odgromowej, automatyczne systemy ppoż. powinny być skutecznie zabezpieczone przed przepięciami. 

Tablica 4. Uwzględnienie środków służących do ograniczania skutków pożaru w ocenie ryzyka według norm odgromowych

Rys. 1. Pole elektromagnetyczne wyładowania piorunowego przenikające pętle tworzone przez okablowanie instalacji systemu sygnalizacji pożaru.

Ochrona przed przepięciami central SSP

Skuteczna ochrona wszelkich systemów elektronicznych, do których zalicza się także SSP, wymaga zastosowania skoordynowanego układu ograniczników przepięć (SPD ang. surge protective device). Koordynacja SPD jest zagadnieniem złożonym, które jest szczegółowo omówione w najnowszej edycji 4. części norm odgromowych PN-EN IEC 62305-4 (Załącznik C) [6]. Zgodnie z tymi wymaganiami dobór i montaż SPD powinien uwzględniać następujące kryteria.

1. Kompletność ochrony: jeżeli uwzględniona jest ochrona obwodów zasilania to dodatkowe SPD należy instalować na wszystkich pozostałych liniach przewodzących przyłączonych do tego samego urządzenia, np. liniach sygnałowych. Wybiórcza ochrona wyłącznie obwodów zasilających może okazać się nieskuteczna, dlatego należy kompleksowo zabezpieczyć wszelkie porty zasilające i sygnałowe urządzenia.
2. Dobór SPD ze względu na źródło zagrożenia: instalacje mogą być narażone na przepięcia związane z oddziaływaniem częściowego prądu pioruna i/lub prądów indukowanych. Wszędzie tam, gdzie bierze się pod uwagę bezpośrednie oddziaływanie wyładowań atmosferycznych powinny być stosowane ograniczniki przepięć wytrzymujące prądy pioruna tj. SPD Typu 1 w obwodach zasilania niskiego napięcia oraz SPD kategorii D1 w obwodach sygnałowych.
3. Efektywność napięciowego poziomu ochrony U_p: napięcie do jakiego ograniczane są przepięcia powinno być mniejsze od wytrzymałości udarowej chronionego urządzenia. Efektywne napięcie ograniczone, jakie występuje na zaciskach urządzenia zależne od właściwości i typu ogranicznika przepięć, sposobu jego przyłączenia oraz odległości jego przyłączenia w obwodzie. Ogranicznik powinien być instalowany jak najbliżej chronionego urządzenia, a w niektórych przypadkach mogą być wymagane dodatkowe SPD. Aby zapewnić właściwy napięciowy poziom ochrony U_p należy stosować ograniczniki o odpowiednim napięciu znamionowym przystosowanym do chronionego obwodu.
4. Dodatkowe SPD: skoordynowany układ SPD składa się często z więcej niż jednego ogranicznika w danym obwodzie. W instalacji zasilania elektroenergetycznego często jest to układ składający się z ogranicznika Typu 1+2 w rozdzielnicy głównej, ogranicznika Typu 2 w rozdzielnicy lokalnej z której zasilana jest centrala SSP oraz ewentualnie ogranicznika Typu 3 instalowanego bezpośrednio przy centrali. Każdy ogranicznik przepięć ma ograniczony zasięg skutecznej ochrony – jeżeli urządzenie chronione, np. centrala SSP, instalowane jest w odległości > 10 m wzdłuż trasy kablowej od zainstalowanego ogranicznika przepięć (np.: w rozdzielnicy głównej lub podrozdzielnicy) do należy stosować dodatkowe SPD bezpośrednio przy urządzeniu. W obwodach sygnałowych ograniczniki mogą być wymagane na obu końcach linii sygnałowej oraz także w środku linii na granicy wyznaczonych stref ochrony odgromowej (LPZ ang. lightning protection zone), które najczęściej występują w punkcie przejścia linii między budynkami.
5. Koordynacja energetyczna:w układzie ochronnym składającym się z kilku SPD należy zachować właściwe stopniowanie odporności na udary. Jeżeli w rozdzielnicy głównej stosowany jest SPD Typu 1+2 to kolejny SPD w rozdzielnicy lokalnej lub bezpośrednio przy chronionym urządzeniu nie musi być już odporny na prądy pioruna i wystarczający będzie odpowiednio SPD Typu 2 lub Typu 3.

Podstawę ochrony przed przepięciami stanowi zabezpieczenie kompletnego obwodu zasilania od rozdzielnicy głównej lub złącza po bezpośrednią ochronę jak najbliżej centrali. We wszelkiego rodzaju systemach zabezpieczeń technicznych to centrale stanowią najbardziej newralgiczny punkt układu. Uszkodzenie urządzeń końcowych może spowodować częściową utratę funkcjonalności podczas gdy awaria centrali może powodować całkowitą przerwę w działaniu systemu, a co gorsze ograniczenie bezpieczeństwa obiektu. Dlatego do zabezpieczenia obwodu zasilania central alarmowych powinny być wykorzystane ograniczniki Typu 3 instalowane jak najbliżej portów zasilających lub ograniczniki Typu 2 w rozdzielnicy lokalnej, jeżeli jest ona w odległości < 10 m od centrali. Zabezpieczenia te powinny być poprzedzone w rozdzielnicy głównej lub złączu ogranicznikami o odpowiedniej odporności na udary. W przypadku obiektów wyposażonych w LPS zgodnie z PN-EN IEC 62305-4 [6] ich odporność powinna wynosić I_imp = 12,5 kA/biegun (prąd pioruna o kształcie np. 10/350 µs) dla obiektów z LPS klasy IV lub III, lub I_imp = 25 kA/biegun dla obiektów z LPS klasy II lub I (dotyczy obiektów specjalnych takich jak szpitale, elektrownie itp.).

W przypadku zabezpieczania obwodów sygnałowych należy podkreślić konieczność kompletności ochrony: nie należy chronić wybiórczo jedynie wybranych obwodów urządzenia, które uzna się za najbardziej znaczące. Chcąc chronić skutecznie centralę SSP należy zabezpieczyć wszelkie doprowadzone do niej obwody. Należy tu uwzględnić:

• linie dozorowe z wszelkimi czujkami, sygnalizatorami i urządzenia wykonawczymi,
• linie magistralne i komunikacyjne między węzłami,
• linie telekomunikacyjne zewnętrzne,
• linie sterujące (np.: klapami oddymiającymi),
• wszelkie inne linie komunikacyjne, kontrolne i sterujące.

Przykładowy schemat blokowy ochrony obwodów sygnałowych, z uproszczeniem do linii SSP dozorowych oraz magistralnych, przedstawiono na rysunku 2. Schemat ten ma przedstawić podstawy ochrony linii sygnałowych zgodne ze strefową koncepcją ochrony za pomocą skoordynowanego układu SPD. W ogólnym ujęciu uwzględnia się dwie podstawowe lokalizacje ograniczników przepięć w liniach sygnałowych:

• bezpośrednio przy chronionym urządzeniu,
• na granicy stref LPZ.

Każda linia sygnałowa ma w ogólnym przypadku dwa końce, na których instalowane są urządzenia. Jeżeli długość tej linii przekracza 10 m to należy stosować ochronę na obu końcach, tj. stosować zabezpieczenia bezpośrednio przy obu urządzeniach. Zasada tan odnosi się np. do zabezpieczania linii magistralnych. W przypadku pętli dozorowych zabezpieczać należy oba porty przyłączeniowe linii. Nie ma uzasadnienia zabezpieczanie indywidualnych urządzeń takich jak czujki czy sygnalizatory wewnętrzne w obrębie danej linii zabezpieczonej przy centrali.

Ochrona linii na granicy stref LPZ podyktowana jest eliminacją potencjalnych przepięć w taki sposób, aby wszelkie prądy udarowe były odprowadzone do uziemienia jak najbliżej punktu wprowadzenia linii do obiektu. Dzięki takiemu podejściu, wszelkie obwody wewnętrzne nie przewodzą częściowych prądów pioruna ani prądów indukowanych o dużej energii – są one eliminowane na granicy LPZ, którą może stanowić ściana zewnętrzna budynku lub wydzielonego pomieszczenia.

Rys. 2. Schemat blokowy ochrony linii dozorowych oraz magistralnych w rozproszonym systemie sygnalizacji pożarowej

Wymagania dla ograniczników przepięć

Wymagania dla ograniczników przepięć określają normy produktowe serii PN-EN 61643, odpowiednio część 11 [7] dla SPD do ochrony obwodów zasilających oraz część 21 [8] dla SPD do ochrony obwodów sygnałowych. Są tam opisane wymagania odnośnie badania parametrów elektrycznych, wytrzymałości mechanicznej czy prób klimatycznych. Ograniczniki stosowane w obwodach zasilających nie stanowią problemu w przypadku systemów SSP ponieważ są instalowane właściwie poza nim. Inaczej jest w przypadku ograniczników, które stosowane są do ochrony pętli dozorowych lub magistral komunikacyjnych – te SPD włączane są już w obwody stanowiące integralną część SSP. Norma wieloczęściowa PN-EN 54 [9], dotycząca systemów sygnalizacji pożaru określa m.in. wymagania dla podzespołów takich jak czujki płomienia, czujki dymu, sygnalizatory, centrale, zasilacze ale nie obejmuje swoim zakresem ograniczników przepięć. Jedyną właściwą metodą certyfikacji SPD stosowanych w torach sygnałowych jest certyfikacja kompletnego systemu składającego się z centrali wraz z wszelkimi elementami SSP oraz z ogranicznikami przepięć włączonymi w obwody poddawane ochronie. Umożliwia to certyfikacja dobrowolna zgodnie z normą PN-EN 54-13 [10], która dotyczy badania kompatybilności systemu sygnalizacji pożaru i możliwości przyłączenia podzespołów. Dzięki temu możliwe jest przebadanie kompletnego systemu z wszelkimi urządzenia, które nie są uwzględnione w poszczególnych częściach normy PN-EN 54.

Na rysunku 3. przedstawiono schematy blokowe konfiguracji testowych wykorzystanych do badań centrali POLON-6000 z uwzględnieniem ograniczników przepięć zastosowanych w liniach dozorowych oraz liniach magistralnych zapewniających komunikację między węzłami systemu rozproszonego. Model badanej linii dozorowej uwzględniał  zarówno zabezpieczenia stosowane bezpośrednio przy centrali, jak i dodatkowe SPD stosowane na granicy wyznaczonych stref. Na rysunku 4. z kolei przedstawiono zdjęcia z konfiguracji testowych CSP POLON-3000 podczas badań certyfikujących przeprowadzonych w laboratorium CNBOP-PIB.

a) schemat podstawowy konfiguracji testowej CSP POLON-6000

b) schemat konfiguracji linii dozorowej

Rys. 3. Schematy blokowe systemu sygnalizacji pożary POLON 6000 do badań wg PN-EN 54-13 pod względem oceny kompatybilności i możliwości przyłączenia podzespołów systemu

a) model linii dozorowej z uwzględnieniem zabezpieczenia przed przepięciami

b) zabezpieczenie przed przepięciami magistrali komunikacyjnej między panelami

Rys. 4. Zdjęcia z konfiguracji testowych CSP POLON-3000 podczas badań certyfikujących w laboratorium CNBOP-PIB

Ochrona zasilania niskiego napięcia jest prosta ponieważ dotyczy to standardowego napięcia 230 V prądu przemiennego o częstotliwości 50 Hz, które można zabezpieczyć typowymi rozwiązaniami. Ochrona linii dozorowych i komunikacyjnych systemów ppoż. jest już zagadnieniem bardziej złożonym. Różne obwody sygnałowe mogą pracować przy różnym napięciu i wymagać różnego pasma częstotliwościowego pracy. Ponadto podobne obwody mogą różnić się parametrami między urządzeniami różnych producentów. Podstawowym wymaganiem dla ograniczników przepięć w torach sygnałowych jest dostosowanie ich parametrów znamionowych do chronionego obwodu – SPD nie może wpływać na przesyłany sygnał. Z tego względu do ochrony linii dozorowych konwencjonalnych ogranicznik przepięć powinien charakteryzować się jak najmniejszą rezystancją szeregową (np. 0,07 Ω) i minimalnym prądem upływu (< 1 µA) w zakresie napięć pracy linii. Kolejną istotną kwestię może stanowić także uziemienie ekranu – wiele systemów dopuszcza uziemienie ekranu kabla jedynie bezpośrednio przy centrali, a połączenie ekranu z ziemią w dowolnym innym punkcie sygnalizowane jest jako błąd. Rozwiązaniem tego problemu jest uziemienie pośrednie poprzez odgromnik gazowy GDT – który w warunkach normalnej pracy stanowi przerwę o dużej impedancji, a w warunkach zaburzeń powoduje zwarcie wyrównując potencjały i umożliwiając odprowadzenie energii do uziemienia. Schemat ogólny SPD do ochrony linii dozorowej przedstawiono na rysunku 5.

Rys. 5. Schemat ogranicznika przepięć do ochrony linii dozorowych z uziemieniem pośrednim ekranu kabla

Poza liniami dozorowymi w systemie SSP można wyróżnić także linie magistralne, które zapewniają komunikację między poszczególnymi węzłami w systemach rozproszonych. Spotkać można różne standardy magistral szeregowych od transmisji jedną parą, poprzez full-dupex z parami A i B a także linie, które poza komunikacją zapewniają także zasilanie dodatkowego modułu. W magistralach RS ogranicznik nie powinien powodować spowolnienia transmisji danych lub utraty sygnału użytecznego, poprzez zapewnienie odpowiedniego pasma przenoszenia sygnału. Każda dioda zabezpieczająca TVS charakteryzuje się określoną pojemnością, która może powodować tłumienie sygnałów szybkozmiennych. Z tego względu dla zapewnienia szerokiego pasma częstotliwości pracy stosuje się układy mostków diodowych, które zmniejszają wypadkową pojemności diod TVS. Na rysunku 6. przedstawiono przykładowy schemat układu do jednoczesnej ochrony linii magistralnej w standardzie RS full-duplex z dwoma niezależnymi torami danych A i B.

Rys. 6. Schemat ogranicznika przepięć do ochrony linii magistralnej z dwoma torami danych

Dobór SPD do innych linii kontrolnych lub sterujących powinien być realizowany na podstawie parametrów elektrycznych linii lub określonego standardu sygnału. Przy doborze parametrów znamionowych SPD należy zawsze brać pod uwagę spodziewane maksymalne wartości prądów i napięć, aby nie były one ograniczone powodując utratę sygnału lub uniemożliwienie sterowania urządzeniem.

Podsumowanie

Ochrona przed przepięciami pozwala na zwiększenie niezawodności systemów sygnalizacji pożaru, co jest istotne w przypadku zagrożenia od strony wyładowań atmosferycznych, które także są jednym ze źródeł pożarów. Systemy ppoż. mają na celu zwiększenie bezpieczeństwa nie tylko mienia, ale przede wszystkim życia ludzkiego. Z tego względu powinny być projektowane z należytą starannością i zgodnie z przyjętymi standardami oraz zaleceniami producentów. Do ochrony takich systemów należy stosować wyłącznie odpowiednie ograniczniki przepięć, dla których potwierdzono, że nie powodują zakłócenia pracy chronionych urządzeń. Najwyższą gwarancję jakości SPD i pewność zastosowania stanowi zgodność z normą produktową serii PN-EN 61643 oraz kompatybilność z urządzenia SSP potwierdzona według PN- EN 54-13.

Bibliografia

1. Interwencje PSP (zestawienia) https://www.gov.pl/web/kgpsp/interwencje-psp
2. H. Lorenc, Atlas Klimatu Polski, IMGW, 2005
3. A. M. Tomczyk, E. Bednorz, Atlas klimatu Polski (1991-2020), Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2022
4. PN-EN 62305-2:2012(PN-EN IEC 62305-2:2025-09) Ochrona odgromowa – Część 2: Zarządzanie ryzykiem
5. PN-EN 1991-1-2:2024-09 Eurokod 1 — Oddziaływania na konstrukcje — Część 1-2: Oddziaływania na konstrukcje w warunkach pożaru
6. PN-EN IEC 62305-4:2025-09 Ochrona odgromowa – Część 4: Urządzenia elektryczne i elektroniczne w obiektach
7. PN-EN 61643-11:2013-06 Niskonapięciowe urządzenia ograniczające przepięcia — Część 11: Urządzenia ograniczające przepięcia w sieciach elektroenergetycznych niskiego napięcia — Wymagania i metody badań
8. PN-EN 61643-21:2004 Niskonapięciowe urządzenia ograniczające przepięcia — Część 21: Urządzenia do ograniczania przepięć w sieciach telekomunikacyjnych i sygnalizacyjnych — Wymagania eksploatacyjne i metody badań
9. PN-EN 54 Systemy sygnalizacji pożarowej – norma wieloczęściowa
10. PN-EN 54-13 +A1:2020-05 System sygnalizacji pożarowej – Cześć 13: Ocena kompatybilności i możliwości przyłączenia podzespołów systemu